21. oktobar 1944: Prvi slobodni dan Beograda, posle trogodišnje okupacije, posle žestokih bojeva oko grada i uličnih borbi tenk o tenk, prsa o prsa, prošao je ceo u znaku opšte narodne proslave oslobođenja prestonice.
Beograd, izmrcvaren i unakažen bombardovanjima, zapuštenih ulica u danima nacističko-nedićevske okupacije, sa ostacima spaljenih tenkova i novim ruševinama iz nadljudskog okršaja za svoje oslobođenje, u radosti i oduševljenju razvijorio je hiljade zastava i zahujao od desetina hiljada ljudi.
Dvadeset prvog oktobra Beograd je osetio da su zauvek prošla vremena glavnjače i „specijalne policije“, da je dostojno kažnjen i zauvek proteran iz njegovih ulica najmračniji okupator, pljačkaš i zločinac, koji je onih aprilskih dana 1941. tako oholо marširao kroz našu prestonicu i kroz čitavu zemlju.
Dvadeset prvog oktobra Beograd je osetio onaj stari zanos koji ga je 27. marta poneo sunčanim ulicama, da u mnogoljudnim povorkama već tada najavi odlučnu i nepopustljivu borbu, na smrt i život, protiv mrskog germanskog osvajača.
Dvadeset prvog oktobra Beograd je, posle tri godine rafiniranog terora i krvoločnih brutalnih nasilja hitlerovaca i izdajnika naroda, ponovo izašao na ulice da u oduševljenju i radosti pokaže svoju neugasivu mržnju protiv svih „vođa“ i „apostola“ Srbije, koji su tri godine, pomoću najodvratnijih i najbestidnijih laži i nemačkih mitraljeza, pljuvali i krvarili njegovo lice, pokušavajući da mu na čelo utisnu sramni žig izdaje i ropstva.
Prestonica u borbi
Još u toku borbi za oslobođenje Beograda, od ostrvljenih nemačkih divizija i izbezumljenih domaćih dželata, građani naše prestonice prigrlili su tako dugo i teško iščekivane borce naše armije i herojske borce Crvene armije.
Građani Beograda, osećajući da je najzad došao istorijski trenutak konačnog oslobođenja od hitlerovskog terora i strahovlade izdajnika Nedića, Ljotića i Draže Mihailovića, u toku borbi za Beograd našli su se uz oslobodilačke topove i mitraljeze, uz prethodnice i udarna odeljenja naših jedinica i jedinica proslavljenog maršala Tolbuhina, uz snajpere i bombaše dveju bratskih armija, da zajedno sa njima, iz ulice u ulicu, od uporišta do uporišta, doprinesu uništenju mrskih tuđinskih i domaćih bandita.
Dvadesetog oktobra, na dan završnih borbi, dok su razbijeni neprijateljski delovi bežali preko Save, tukući u nemoćnom besu grad artiljerijskom vatrom, Beograd je već sav bio iskićen zastavama, a ulice grada bile su prepune građana koji su klicali našim junacima i junacima Crvene armije.
Na starom zbornom mestu
Dvadeset prvog oktobra, kao nekad, uoči kobne noći potpisivanja izdajničkog Trojnog pakta, Beograd je sav bio na ulicama, ali sada zato da u oduševljenim manifestacijama proslavi najveću pobedu u svojoj nemirnoj, bolnoj i slavnoj istoriji.
Uz tutnjavu borbe, koja se još vodila oko Bežanijske kose, uz potmule eksplozije topovskih granata i još dalekih rafala naših mitraljeza, koji su kosili razbijene Nemce i izdajnike u njihovom uzaludnom bekstvu, iz svih predgrađa Beograda slivale su se reke građana, radništva, vojske i omladine na zborno mesto, na kome će proslaviti svoje oslobođenje, prokleti izdajnike i krvopije naroda i zavetovati se da oslobodilačko oružje neće ispustiti iz ruku dok čitava Srbija i čitava Jugoslavija, dok svi još porobljeni delovi naših naroda ne budu konačno oslobođeni od fašističke čizme i mrske tuđinske okupacije.
I tamo, kod Vukovog spomenika, gde smo 27. marta, goloruki pred nadirućim motorizovanim hitlerovim armijama, objavili tim armijama rat do istrebljenja, ma i po cenu svojih života, kao živo oličenje naših najsvetlijih vizija u danima 27. marta, našli smo se sjedinjeni u oduševljenju i radosti svi nepokolebljivi borci oslobodilačke armije maršala Tita, građani, radništvo i omladina Beograda, i slavni borci sa Staljingrada, Odese i Sevastopolja, junaci armije velike bratske socijalističke porodice naroda Sovjetskog Saveza.
Čelične grudi sovjetskih tenkova, plamene grudi naših boraca i boraca proslavljenog Trećeg ukrajinskog fronta, Beograd je zasuo cvećem, kao što su seljaci Šumadije cvećem iskitili svoja sela, dočekujući naše bataljone i brigade i slavne divizije maršala Tolbuhina.
Na mitingu 21. oktobra, na prvom slobodnom mitingu zbratimljenog naroda i vojske, održanom posle mračnih i krvavih godina hitlerovske okupacije, Beograd je, proslavljajući svoje oslobođenje, još jednom osudio sve narodne „vođe“ i proslavljene upravljače Jugoslavije koji su u našim narodima, u toku dvadeset godina svoje vladavine, sistematski ubijali duh slobode i sve svetle, borbene i demokratske tradicije našeg građanina, radnika i seljaka.
Već oko podne 21. oktobra narod iz svih predgrađa Beograda, u velikim povorkama sa transparentima, zastavama, slikama maršala Staljina i maršala Tita, sticao se na zborno mesto zajedno sa borcima naše armije i veselim crvenoarmejcima, koji su delili radost naših ljudi, kao što su u teškim i žestokim borbama za oslobođenje Beograda zajednički prolivali svoju krv.
Sa postolja Vukovog spomenika, iskićenog našim zastavama, zastavama Sovjetskog Saveza i naših velikih saveznika Engleske i Amerike, oduševljeno pozdravljani od naroda i vojske, govorili su junak Narodnooslobodilačke vojske, pobednik iz mnogobrojnih bitaka protiv Italijana, Nemaca i izdajnika, general-lajtnant Peko Dapčević, slavni sovjetski general, Heroj Sovjetskog Saveza Ždanov, poznati naučnik i profesor Beogradskog univerziteta dr Siniša Stanković i istaknuti borac Srbije dr Blagoje Nešković.
Za slobodu sve braće
General-lajtnant Peko Dapčević prvo je pozvao sve učesnike mitinga da jednim minutom ćutanja odaju počast palim herojima Crvene armije, Narodnooslobodilačke vojske i žrtvama trogodišnjeg hitlerovskog i nedićevsko-četničkog terora.
Zatim je nastavio:
„Ni istorija, ni mi, ni naši sinovi neće moći da zapišu ono što danas osećamo i preživljujemo. Zar može Beograđanin, zar može sin 27. marta, zar mogu sin, majka i otac onih koji danas leže u pepelu na Jajincima gledati na ono što se zbilo oko njih a ne biti uzbuđen da gore, da žrtvuju samog sebe? Braćo moja, pred vama stoje sinovi velikog ruskog naroda, u našem gradu, u glavnom gradu slobodne, demokratske i federativne Jugoslavije. U zidove našega grada ugradili su svoju krv heroji Sovjetskog Saveza zajedno sa nama, zajedno sa našim najboljim sinovima, zajedno sa najboljim sinovima Beograda.
Naša Narodnooslobodilačka vojska, najveće čedo ne samo našeg, nego svih porobljenih naroda Evrope, imala je tu čast da zajedno sa bratskom Crvenom armijom, da zajedno sa vojskom kojom komanduje Heroj Sovjetskog Saveza general Ždanov, donese slobodu našem velikom i napaćenom gradu.“
Pozdravljajući dugotrajnim poklicima maršalu Staljinu i maršalu Titu, general-lajtnant Peko Dapčević obratio se generalu Ždanovu:
„U ime našeg naroda, u ime maršala Jugoslavije Tita, u ime najboljih sinova naše domovine, a preko vas komandantu Trećeg ukrajinskog fronta, velikom maršalu Tolbuhinu, svim oficirima, borcima i političkim radnicima, odajem zahvalnost i priznanje i zaklinjem se u ime našeg naroda i naših boraca da nikada nećemo zaboraviti krv, živote i napore koje su vaši borci dali za slobodu glavnog grada naše domovine i zaklinjemo se da će naše oružje, ako bude trebalo, biti uvek onde gde bude oružje velikog i bratskog sovjetskog naroda i Crvenoarmejca.“
Svoj govor je general-lajtnant Peko Dapčević završio sledećim rečima, posvećenim Beograđanima:
„Pozivam vas u Narodnooslobodilačku vojsku, da odavde krenemo ka našem bijelom Zagrebu, našoj Ljubljani, našoj Istri, našoj Koruškoj i da jednom zasvagda zajednički donesemo sa svim ostalim jedinicama slobodu našem narodu.“
Govori Heroj Sovjetskog Saveza general Ždanov
Posle general-lajtnanta Peka Dapčevića, pozdravljen klicanjem, uzeo je reč general Ždanov, čestitajući okupljenom narodu i vojsci oslobođenje prestonice:
„Veliku ulogu u delu oslobođenja grada uložili su borci i komandiri Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije, koji su pokrili neuvelom slavom zastave svojih odreda i svojih jedinica. Ja vam želim da jačate svoju armiju, da čuvate komandire te armije, da učvršćujete disciplinu i poredak u njoj u boju i ognju pobeda, borbi i teškoća. Dozvolite mi da vam zaželim da volite svoju otadžbinu više nego život, da volite samopregorno svoju domovinu i tada vas nijedan neprijatelj nikada neće pobediti.“
Narodnooslobodilački front
Profesor Siniša Stanković, koji je skoro tri godine proveo u Nedićevom logoru na Banjici, pozdravio je oslobođenje prestonice podvlačeći nužnost udruživanja svih narodnih snaga za uspešan kraj borbe protiv ostataka okupatorske i izdajničke vladavine, predloživši da se upute pozdravni telegrami maršalu Titu i maršalu Staljinu, koje je miting primio dugotrajnim klicanjem.
Poslednji je govorio, u ime Glavnog narodnooslobodilačkog odbora za Srbiju, dr Blagoje Nešković. Pozdravljajući oslobođenje Beograda, dr Nešković je istakao:
„Uzalud bi bile sve naše žrtve kada bi kao osnovica naše države služile razne i najraznovrsnije političke stranke, koje su vodile našu zemlju u propast 23 godine i koje su se sve zajedno, sem Komunističke partije Jugoslavije, držale pasivno, po strani, ili se otvoreno i aktivno stavljale u službu neprijatelja našeg naroda.
U toku trogodišnje borbe, pored naše vojske i osnovice naše države, stvorena je i moćna politička osnovica, Narodnooslobodilački front.
Prema tome, dužnost je svih rodoljuba, svakog poštenog Srbina i svih ostalih građana Jugoslavije da nesebično i samopožrtvovano stupaju u jedinstveni Narodnooslobodilački front.“
Beograd radosno stupa u budućnost
Prvi slobodni dan Beograda, prvi njegov slobodni miting posle 27. marta, završen je oduševljenim klicanjem Sovjetskom Savezu, Crvenoj armiji, Narodnooslobodilačkoj vojsci, maršalu Staljinu, maršalu Titu i slobodnoj, demokratskoj, federativnoj Jugoslaviji.
Prvi slobodni dan Beograda, posle užasa i strave okupacije, završen je zanosnim kolom ispod Vukovog spomenika, u kome su se našli zagrljeni Beograđani, naši borci i borci bratske Crvene armije.
Prvog slobodnog dana Beograda razbuktalo se u srcima i dušama ono što je u utamničenom gradu neugasivo tinjalo kroz duge godine okupacije i gorelo u sudbonosnim bitkama naroda Jugoslavije po čitavoj zemlji u toku neravne i nepoštedne trogodišnje borbe.
Beograd je oslobođen. Beograd izgrađuje svoju novu sutrašnjicu i srećnu budućnost za sve narode Jugoslavije.
( "20. oktobar", oktobar 1944.)